X
تبلیغات
رایتل

آرایه های ادبی

 

1- سجع چیست؟

یکسانی دو واژه در واج یا واجهای پایانی، وزن یا هر دوی آنهاست.

 

2- آرایه سجع چگونه پدید می آید؟

آرایه سجع زمانی پدید می آید که کلمات مسجع در پایان دو جمله به کار روند و آهنگ دو جمله را به هم نزدیک سازند.

 

3- «تضمین المزدوج» چیست؟

اگر سجعها در یک جمله در کنار هم به کار روند، «تضمین المزدوج» نامیده می شود.

 

خود آزمایی

1- در جمله های زیر، سجع را نشان دهید؟

- الهی،اگر بهشت چون چشم و چراغ است،بی دیدار تو درد و داغ (سجع                                  1و2) است.                          (سجع                           1و2)                «منسوب به خواجه عبدالله انصاری»

                          

- هرچه زود برآید، دیر نپاید.

                   (سجع                                )(سجع                           )

 

- ظالمی را حکایت کنند که هیزم درویشان را خریدی به حیف و توانگران را دادی به طرح.                                                       (سجع                                 1و2)                           (سجع                            1و2)

«سعدی»

 

- آن که بر دینار دسترسی ندارد، در همه دنیا کس ندارد.                            «سعدی»

                            سجع                               سجع

 

- سرّ عشق، نهفتنی است نه گفتنی و بساط مهر، پیمودنی است نه نمودنی.

سجع1           سجع1                  سجع2           سجع2 «مقامات حمیدی»

 

- تلمیذ بی ارادت، عاشق بی زر است و رونده بی معرفت، مرغ بی پر و عالِم بی عمل

              سجع1            سجع2                      سجع1          سجع2       سجع3

 درخت بی بر و زاهد بی علم، خانه بی در.                                            «سعدی»

سجع4                 سجع3         سجع4

 

 

- طالب علم، عزیز است و طالب مال، ذلیل است.                  «منسوب به خواجه عبدالله انصاری»

              سجع                         سجع

 

 

- نیکبخت آن که خورد و کِشت و بدبخت آن که مرد و هِشت.                      «سعدی»

    سجع1          سجع2  سجع3    سجع1       سجع2  سجع3

 

«انواع سجع»

1- سجع «مطرّف» را تعریف کنید؟

کلماتی که آخر یکسانی دارند ولی هم وزن نیستند.

مانند: محبت را غایت نیست؛ از بهر آنکه محبوب را نهایت نیست.     «عطار»

 

2- سجع «متوازی» را تعریف کنید؟

کلماتی هم وزن اند و واجهای پایانی آنها نیز یکی است.

مانند: هر که با بدان نشیند، نیکی نبیند.          «سعدی»

 

3- سجع «متوازن» را توضیح دهید؟

کلماتی که فقط در وزن اشتراک دارند را سجع متوازن گویند.                         

مانند: ملک بی دین باطل است و دین بی ملک، ضایع.                    «کلیله و دمنه»

 

خود آزمایی

1- در اشعار و جمله های زیر، سجع را بیابید، نوع آنها را مشخص کنید و درباره ارزش موسیقیایی هر یک اظهار نظر کنید؟

- هنر چشمه زاینده است و دولت پاینده.             «سعدی»

سجع متوازی – این نوع سجع از انواع دیگر، ارزش موسیقیایی بیشتری دارد.

 

- خبری که دانی دلی بیازارد، تو خاموش تا دیگری بیارد.             «سعدی»

سجع مطرف – این نوع چون فقط در حروف پایانی با هم مشترک اند و ارزش موسیقیایی آن از سجع متوازی کمتر است.

 

- هر که را زر در ترازوست، زور در بازوست.             «سعدی»

زر و زور: سجع متوازی --- که ارزش موسیقی بالایی دارد.

ترازو و بازو: سجع مطرف---- در اینجا چون با واج آرایی حرف "و" همراه شده است موسیقی آن از سجع مطرف قبلی گوشنوازتر است.

 

- مراد از نزول قرآن، تحصیل سیرت خوب است نه ترتیل سورت مکتوب      «سعدی»

تحصیل و ترتیل: سجع متوازی -- چون هم وزن و واج آخر هر دو مشترک است از موسیقی بالایی برخوردارند.

سیرت و سورت: سجع متوازی --- چون دارای جناس هم هست از موسیقی بالاتری برخوردار است.

خوب و مکتوب: سجع مطّرف--که در واجهای پایانی یکسان اند و کلام را آهنگین ساخته است.

 

- ما به او محتاج بودیم او به ما مشتاق بود.             «حافظ»

محتاج و مشتاق: سجع متوازن - چون این هم وزنی همراه با عکس در مصراع است ارزش موسیقیایی آن را دو برابر کرده است.

 

- آن که از جمال عقل محبوب است، خود به نزدیک اهل بصیرت، معذور باشد.

«کلیله و دمنه»

محبوب و معذور: کلمات سجع و از نوع متوازن است – چون افعال بعد از آنها متفاوت است چندان آهنگی در نثر ایجاد نکرده است.

 

- الحمدلله شهر تبریز است و حسن و جمال خیز. دست از سر من بیچاره بردارید و مرا به حال خود بگذارید.                                                                       «قائم مقام»

تبریز و خیز: سجع مطرّف فقط در حروف آخر با هم اشتراک دارند.

بردارید و بگذارید: سجع متوازی – در وزن و واجهای پایانی با هم یکسان اند. دو جمله آغازی موزون تر به نظر می رسد.

 

- شما را باغ باید و ما را چون لاله داغ. یکی را لاله و ورد سزاوار است و دیگری را ناله و دردباغ و داغ: سجع متوازی  /لاله و ناله:سجع متوازی/ ورد و درد: سجع متوازی

«قائم مقام»

در همه آنها ارزش موسیقیایی آنها از دیگر انواع سجع بیشتر است و نثر را بسیار زیبا و آهنگین ساخته است.

 

- گاه از دیدن خطّ مکتوب منتعش و گاه از ندیدن روی مطلوب .                 «قائم مقام»

مکتوب و مطلوب: سجع متوازی -- که دارای آهنگ و موسیقی زیبایی است.

منتعش و مشتعل: سجع متوازن -- که همراه با تضاد آهنگی گوشنواز به عبارت بخشیده است.

 

- روشن روز تویی، شادی غم سوز تویی                 ماه شب افروز تویی، ابر شکر بار بیا

«مولوی»

روز و سوز: سجع متوازی - افروز با سوز و روز : سجع مطرّف

این سجعها همراه با وزن شاد عروضی بیت و مراعات النظیر و تشبیه آهنگی بسیار دلنواز پدید آورده است.

 

- من ز سلام گرم او آب شدم ز شرم او                   و ز سخنان نرم او آب شدند سنگها

«مولوی»

گرم و شرم و نرم: سجعهای متوازی هستند که ارزش موسیقی شعر را بسیار افزایش داده است.

 

- ده روزه مهر گردون، افسانه است و افسون       نیکی به جای یاران، فرصت شمار یارا

«حافظ»

گردون و افسون: سجع متوازی و آهنگ بخش مصراع اول است.

 

- ای صاحب کرامت، شکرانه سلامت           روزی تفقّدی کن، درویش بی نوا را       

«حافظ»

کرامت و سلامت: سجع متوازی که موسیقی دلنوازی ساخته است.

 

- دلبر که جان فرسود از او، کام دلم نگشود از او

نومید نتوان بود از او، باشد که دلداری کند

«حافظ»

فرسود و نگشود: سجع متوازی – نتوان بود با فرسود و نگشود: سجع مطرّف همگی آنها موسیقی زیبایی به شعر بخشیده است.

 

- طبیبی را دیدند که هرگاه به گورستان رسیدی، ردا در سر کشیدی، از سبب آنش سؤال کردند؛ گفت: از مردگان این گورستان شرم می دارم؛ بر هر که می گذرم ضربت من خورده است و در هر که می نگرم از شربت من مرده.                               «جامی»

رسیدی و کشیدی: سجع موازی - می دارم و می گذرم: سجع مطرف

خورده و مرده: سجع متوازی

ارزش موسیقیایی سجع متوازی بسیار زیاد است و نثر را آهنگین ساخته است.

سجع مطرف هم موسیقی اش از سجع متوازن بیشتر است.

       

 

 

© 2002, Islamic Republic of Iran Broadcasting Website.

نظرات (0)
برای نمایش آواتار خود در این وبلاگ در سایت Gravatar.com ثبت نام کنید. (راهنما)
نام :
پست الکترونیک :
وب/وبلاگ :
ایمیل شما بعد از ثبت نمایش داده نخواهد شد